नेपालमा महिनावारी स्वास्थ्य चुनौती र अवसरहरू..
नेपालमा धेरै महिला दिदीबहिनीहरूले ठूला चुनौतीहरूका सामना गरिरहनु परेको छ । महिनावारी प्राकृतिक कुरा हो, जीवनको एक महत्वपूर्ण पाटो हो। तर यहाँ धेरैका लागि, यसले कठिनाइ र समस्या ल्याएको छ । उहाँहरूसँग प्रायः सबैभन्दा साधारण र चाहिने कुराहरूको पनि कमी हुन्छ। यसले गर्दा शरीरको यो सामान्य प्रक्रिया पनि हरेक महिना एउटा कठिन संघर्ष बन्न पुग्छ। यसले उहाँहरूको स्वास्थ्य र मनमा पनि असर पारि रहेको छ। यो अनगिन्ती महिलाहरूको वास्तविकता हो। सांस्कृतिक पुरानो सोच र विश्वासले यो भारी बोझलाई झनै थपिदिन्छ। केही परम्परागत दुःखको कुरा यो छ की, महिनावारी भएको बेला महिलालाई नराम्रो दृष्टिकोणले हेर्छन्। कतिले उनीहरूलाई अशुद्ध पनि भन्छन्। यसको मतलब उनीहरूले संकुचित खालका सामाजिक बन्देजहरूको सामना गर्नु पर्छ। उहाँहरू भान्सामा पस्न, जान पनि निषेध हुन्छ । उहाँहरू छुट्टै, असुरक्षित छाउगोठमा सुत्न बाध्य हुन्छ। यो चलनले उहाँहरूलाई एक्लो बनाउँछ र खतरामा पार्छ। पुराना यस्ता चलनहरूले डर र गहिरो लाजको भावना जगाउँछन्। नयां सफा प्याडहरू किन्न सक्नु पनि सजिलो छैन । धेरै महिलाहरू दुर्गम, ग्रामीण टाढाका सीमान्तकृत गाउँहरूमा बस्नु हुन्छ। त्यहाँका पसलहरूमा प्रायः प्याडहरू पाइँदैनन्। यदि प्याडहरू पाइहाले पनि, ती धेरै महँगो हुन्छन्। कम, थोरै आय पैसा भएका परिवारहरूले प्याड किन्न सक्दैनन्। त्यसैले, किशोरी तथा महिलाहरूले पुराना टालटुल, टालो वा कहिलेकाहीँ त पातहरू समेत प्रयोग गर्न बाध्य हुन्छन्। यी सामग्रीहरू प्रायः सफा र स्वच्छ हुँदैनन्। यो अभाव एक गम्भीर र अत्यन्तै ध्यान दिनुपर्ने चिन्ताको विषय हो। यो अवस्थाले दैनिक जीवनमा गहिरो असर पार्छ। सोच्नुहोस् त, महिनावारीका कारण विद्यालय छुटाउने छात्राहरूको दर ३०% हाराहारी छ र ४८% किशोरीहरूले सुरक्षित र पर्याप्त सेनेटरी प्याड पाउँदैनन् साथै सीमान्तकृत समुदायका महिलाहरूमा महिनावारी स्वच्छता बारे जानकारीको अभाव उच्च छ। “प्रक्रिति, एक १४ वर्षीया चेपाङ्ग समुदायकी किशोरीले महिनावारी हुँदा न त प्याड पाउँछिन्, न त सफा शौचालय, स्कुल जानुको सट्टा उनी ४ दिन घरमै बस्छिन्—डर, लाज र पीडासहित” । त्यो पनि केवल शरीरको एक प्राकृतिक मासिक प्रक्रियाको कारणले उनीहरुको आत्म सम्मानमा गहिरो चोट अनि आत्मविश्वासमा पनि धक्का पुर्याएको छ। यो केवल एक साधारण स्वास्थ्य समस्या मात्र होइन। यो एक आधारभूत मानव अधिकारको कुरा हो।
प्याड समस्या..
स्यानिटरी प्याडको यस्तो चरम अभावले धेरै समस्याहरू निम्त्याउँछ। महिनावारी हुँदा केटीहरूले अक्सर धेरै दिन स्कूल छुटाउँछन्। उनीहरूलाई प्याड लिक हुने हो कि वा लाजमा परिने हो कि भन्ने डर हुन्छ। स्कूलहरूमा पनि प्रायः सफा र छुट्टै शौचालयको अभाव छ नेपालमा। प्याड फेर्ने सुरक्षित ठाउँ पनि हुँदैन। त्यसैले, घरमै बस्नु नै एकमात्र उपाय जस्तो देखिन्छ। यसले गर्दा उनीहरूको पढाइमा नराम्रो असर पर्छ। स्कूल छुटदा धेरै लामो समय सम्म असरहरू पर्छ। जब केटीहरूले कक्षा छुटाउँछन्, उनीहरू पढाइमा पछि पर्छन्। कतिपयले त अन्त्यमा स्कूल नै छोड्छन्। यसले उनीहरूको भविष्यको सम्भावनालाई एकदमै सीमित गरि दिन्छ। यसले उनीहरूलाई आफ्नो क्षमता र सपनासम्म पुग्नबाट रोक्छ। शिक्षाले मात्र केटीहरूलाई गरिबीबाट माथि उठाउन सक्छ। तर महिनावारीको समयमा हुने यस्तो अभावले यो आशा खोस्न सक्छ। यो प्रकृयाले महिलाहरूलाई सधैं पछाडि परिराखेको छ। फोहोर र असुरक्षित सामग्री प्रयोग गर्नु पनि निकै जोखिमपूर्ण हुन्छ। पुराना कपडा, टालोले शरीरलाई नराम्रा रोगहरूले संक्रमण गराउन सक्छ। पिसाब नलीको संक्रमण साथै अरु धेरै जटिल समस्या बन्न जान्छ। प्रजनन् स्वास्थ्य सम्बन्धी समस्याहरू पनि सुरु हुन सक्छ। यी स्वास्थ्य समस्याहरूले उनीहरूको पीडा माथि पीडा थप्छन्। उनीहरूको डाक्टरसम्म सजिलो पहुँच नहुन सक्छ वा उनीहरूले उचित उपचारको लागि खर्च जुटाउन सक्दैनन्। समाधान गर्न सकिने सामान्य समस्या पनि दीर्घकालीन रोग बन्न पुग्छ। यो स्वास्थ्य वा शिक्षाको बारेमा मात्र होइन। यो त मूलतः आधारभूत समानताको कुरा हो। केटाहरूले यस्ता बाधाहरूको सामना गर्नु पर्दैन। प्याडको अभावले केटीहरूलाई पछाडि पार्छ। उनीहरूले सानै उमेरदेखि लैंगिक असमानतालाई बढावा दिइ रहेको छ । यो प्रणालीमा भएको बेवास्ता अब साँच्चै परिवर्तन हुनै पर्छ।
समाधान – ‘अब ढुक्क’
तर अब, आशाको किरण देखिन थालेको छ। ‘अब ढुक्क‘ नामको एउटा अभियान सुरु भएको छ। ‘अब ढुक्क’ को अर्थ हो ‘अब आरामसँग’ वा ‘अब ढुक्क र आत्मविश्वासी’। यो नामले यसको मुख्य लक्ष्यलाई प्रष्टसँग झल्काउँछ। यसले महिलाहरूलाई सम्मानका साथ महिनावारी व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्छ। यो अभियानले ताजा, नयाँ विचारहरू र यी पुराना समस्याहरूको समाधान लिएर आएको छ। ‘अब ढुक्क‘ सँग एउटा निकै राम्रो तीनवटा अभिनव अवधारणा परियोजना छ। पहिलो, उनीहरूले वातावरणमा सजिलै मिल्ने (बायोडिग्रेडेबल) रासायनिक रहित स्यानिटरी प्याडहरू उपलब्ध गराउँछ । यी प्याडहरू सुपथ मूल्य र धेरै सुरक्षित छन् । यी प्याडहरू हाम्रो वातावरणको लागि पनि राम्रो छ । यो अव ढुक्क योजनाले प्याड नपाउने समस्या समाधान गर्छ । स्थानीय महिलाहरूले पनि यी प्याडहरू उत्पादन गर्न सक्छन्। यसले रोजगारी सिर्जना गर्छ र समुदायलाई मद्दत पुर्याउँछ । यो एक व्यावहारिक र दिगो विचार हो। दोस्रो, अभियानले एआई (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) को प्रयोग गरेर शिक्षा दिन्छ। यो एक धेरै नयाँ र प्रभावकारी तरिका हो। विशेष गरी दुर्गम, पुग्न गाह्रो ठाउँहरूका लागि यो निकै उपयोगी छ। एआई च्याटबटले महिनावारी स्वास्थ्यबारे जानकारी दिन्छ। तिनीहरूले गोप्य रूपमा, कुनै हिच्किचाहट बिना नै जुन सुकै प्रश्नहरूको जवाफ दिन्छन्। यसले समाजमा रहेका हानिकारक गलत धारणाहरू तोड्न मद्दत गर्छ। केटीहरूले आफ्नै शरीरको बारेमा सही तथ्यहरू पाउन सक्छन् । ज्ञानले उनीहरूलाई शक्तिशाली बनाउँछ, र एआईले यो ज्ञान उनीहरूसम्म पुर्याउँछ। तेस्रो, ‘अब ढुक्क’ ले ब्लकचेन भन्ने नयाँ कम्प्युटर प्रणाली प्रयोग गर्दैछ। यो सुन्दा अलि अनौठो लाग्न सक्छ, तर अब यसले धेरै मद्दत गर्छ। ब्लकचेनले प्याडहरू कहाँ-कहाँ पुग्यो र कसले पायो भनेर हेर्न सक्छ । यसले स्रोतसाधन सही व्यक्तिसम्म पुगेको सुनिश्चित गर्छ र अभियानलाई खुला र जवाफदेही बनाउँछ। यसले विश्वास बढाउँछ र अभियानलाई अझै बढाउन मद्दत गर्छ। यो पुरानो समस्याको लागि एउटा नयाँ आधुनिक र प्रभावकारी समाधान हुन सक्छ ।
नीतिगत सिफारिसहरू: सरकारी साझेदारी
‘अब ढुक्क’ अभियानलाई कसरी राष्ट्रिय कार्यक्रम बनाउन सकिन्छ:
- शिक्षा मन्त्रालय, स्वास्थ्य मन्त्रालय र महिला बालबालिका मन्त्रालयसँगको त्रिपक्षीय साझेदारी।
- स्थानीय तहमा Digital Menstrual Health Hubs स्थापना गर्न प्रदेश सरकारसँग सहकार्य।
- विद्यालय पाठ्यक्रममा महिनावारी स्वास्थ्यसम्बन्धी जानकारी समावेश गर्न पाठ्यपुस्तक विभागसँग समन्वय।
सशक्तिकरण र आशाको लहर
‘अब ढुक्क’ अभियानले साँच्चिकै जीवन परिवर्तन गरि रहेको छ। महिलाहरूको स्वास्थ्यमा धेरै सुधार आइरहेको छ। सफा र स्वच्छ प्याड प्रयोग गर्दा संक्रमणहरू घट्दै गएका छन्। केटीहरूले अब असुरक्षित पुराना कपडा, टालो सामग्रीहरू प्रयोग गर्दैनन्। उनीहरू अहिले पहिले भन्दा स्वस्थ र बढी सहज महसुस गर्छन्। यो सामान्य देखिने परिवर्तनले ठूलो र सकारात्मक प्रभाव पारेको छ। यसले उनीहरूलाई निरन्तर चिन्ता बिना बाँच्न मद्दत पुर्याएको छ। राम्रो स्वास्थ्य नै हाम्रो जीवनको आधार हो। धेरै केटीहरू अब नियमित रूपमा स्कूल जान थालेका छन्। उनीहरूले महिनावारी भएकै कारणले अब कक्षा छुटाउँदैनन्। नेपालको केही क्षेत्रहरूको स्कूलमा केटीहरूको उपस्थिति दर बढिरहेको छ। यसको मतलब धेरै केटीहरूले शिक्षा पाइरहेका छन्। उनीहरू क्रमस अध्ययन र अन्य शिपहरु छन्, अघि बढिरहेका छन्, र फस्टाइरहेका छन्। शिक्षाले उज्ज्वल भविष्यको ढोका खोलिएको छ। यो समानताको लागि ठूलो जित हो। आर्थिक सशक्तिकरण यसको अर्को महत्वपूर्ण कडी र फाइदा हो। केही स्थानीय महिलाहरूले प्याड बनाउन सक्छन्। यसले उनीहरूलाई आवश्यक आम्दानी दिन्छ र नयाँ आर्थिक स्वतन्त्रता प्रदान गर्दछ । उनीहरू आफ्नो गाउँठाउँमा साना उद्यमी बन्न मद्दत पुर्याएको छ । यसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ र स्थानीय स्तरमा प्याडको निरन्तर आपूर्ति पनि सुनिश्चित गर्छ। महिलाहरू आफैं आफ्नो परिवर्तनको लागि अघि बढिरहेका छन्। ‘अब ढुक्क’ ले समाजमा फराकिलो र सकारात्मक परिवर्तन ल्याइरहेको छ। यसले पुराना, नकारात्मक संकोचित सोच र अविश्वासीहरूलाई सीधै चुनौती दिन्छ। यसले महिनावारीको बारेमा खुला रूपमा कुराकानी गर्न प्रोत्साहन गर्छ र महिला र केटीहरूमा आत्मसम्मान बढाउँछ। नामले नै सबै कुरा भन्छ- ‘अब ढुक्क‘ यो केवल एउटा अभियान मात्र होइन। यो एक निष्पक्ष र हाम्रो राम्रो नेपालको लागि आन्दोलन हो।
आउनुहोस्, हामी सबै मिलेर यो आवश्यक र महत्त्वपूर्ण कामलाई समर्थन गरौं।
By Kalpana Shrestha-Coordinator on 31 May 2025.